منجانیقون چیست؟ آشنایی با علم حیل و فیزیک در تمدن اسلامی

علم حیل، در دوره اسلامی شکوفا شد. بسیاری از دستاوردهای مسلمانان جنبه عملی و کاربردی یافت و تا شروع انقلاب صنعتی غرب، به اوج پیشرفت خود رسید. اروپاییان قبل و بعد از انقلاب صنعتی، روشهای فناوری جهان اسلام را به تفصیل بررسی کردند و از آن‌ها بهرههای فراوان بردند. _{(تکنولوژی در تمدن جهان، آرنولد پیسی: ج 1/ ص 162)} فناوریهایی مانند تولید کاغذ، ترازو، ساعت، سامانههای آبیاری، آسیابها، اسلحه و صنایع دفاعی، کبریت، فولاد، شیشه، تجهیزات دریانوردی

دانشمندان مسلمان بسیاری در زمینه علم حیل، کتابهای متعددی به رشته تحریر در آوردهاند؛ از جمله:

• ابو یوسف یعقوب کِندی (قرن دوم) که نخستین فیلسوف مسلمان نیز محسوب میشود.کتابهایی در علم اُپتیک و اختر فیزیک دارد. کتاب او در موضوع علم حیل، «الاسرار فی نتایج الافکار» است که درباره چرخها، دندهها، جنگافزارها و پمپها است.
• احمدبن موسیبن شاکر (قرن سوم هجری) و فرزندانش؛ کتاب مشهور «الحیل» و «قَرَسطون» (به معنی قپان یا ترازو)؛ همچنین پسرش کتاب «وصف الآلة التی تزمر بنفسها» را در موضوع دستگاه خودکار نیزنی، نگاشت.
• ابن هیثم بصری(قرن چهارم) بزرگترین فیزیکدان و نورشناس مسلمان است. در منابع لاتین، اروپاییان او را «الهازن» (Alhazen) نامیدهاند. «ویل دورانت» او را «نماینده تمدن اسلام در تکوین فیزیک قدیم» معرفی میکند. _{(عصر ایمان ویل دورانت: ص 310)} 
• زکریای رازی (قرن چهارم)؛ کتابهای«الحیل»، و «فی محنة الذهب و الفضة» و «المیزان الطبیعی»
• ابوریحانبیرونی (سده چهارم)؛ کتاب «صنعت اُسطرلاب» (وسیله دستی رصد نجومی)
• «عبدالرحمان خازنی»(قرن ششم) کتابی مشهور به نام «میزان الحکمة» (ترازوی حکمت) در توزین اجسام و تعیین نسبت فلزات در آلیاژها تألیف کرده که از مهمترین آثار دوره اسلامی در علم حیل است. بخشهایی از این کتاب را مترجمی ناشناس به فارسی ترجمه کرده که متن آن منتشر شده است _{(چاپ مدرس رضوی، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶ش).} خازنی در کتاب خود از کسانی که در باب ترازو و جرثقیلها کار کردهاند، نام برده و سپس به تشریح «ترازویِ حکمتِ» ساخت خودش پرداخته است. خازنی رسالهای نیز با عنوان «الکرة التی تدور بذاتها» (کرهای که به طور خودکار گِرد خود میچرخد) تألیف کرده است. وی در این رساله، کره نجومی دوّاری را شرح داده است که به کمک ابزارهای مکانیکی شامل چند دَنده، چند قرقره، نخ و وزنه به صورت خودکار حرکت میکند.
• «بدیعالزمان جزری» (قرن هفتم) را میتوان از برجستهترین دانشمندان حیل دانست که کتاب کم نظیری به نام «الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعةالحیل» از خود به جا گذاشته است. وی در این کتاب، پنجاه دستگاه را شرح داده که خود، آنها را طراحی کرده و ساخته است؛ مثل انواع ساعتهای آبی و شمعی، ظرفهای خودکار، دستگاههای آبکشی و پمپ، فوارههای خودکار، قفل رمزی و غیره. این کتاب به انگلیسی و فارسی ترجمه شده است.
• «تقیالدین راصد» (سده دهم) در اثر مشهور خود، «الطرق السنیة فی الآلات الروحانیة» مباحثی را درباره ساعت، جرِّاثَقال، تلمبه، وسایل نیزنی دائمی، فواره، ظرفهای خودکار و دستگاه بخاری که سیخ کبابی را با توان بخار آب میچرخاند، توصیف کرده است.

برای مطالعه و اطلاع بیشتر، رجوع کنید به:

علم الحیل در تمدن اسلامی، نوشته مسعود طاهری مقدم، پژوهشنامه تاریخ سال دهم بهار 1394 شماره 38