پلوی سفارت
مظفرالدین شاه قاجار، فرمان تأسیس مجلس شورای اسلامی را در چهاردهم مرداد 1285 هجری شمسی (14 جمادی الثانی 1324 قمری) صادر کرد. در متن فرمان هیچ اشارهای به اصطلاح «مشروطه» نشده است و تنها وظیفه مشورتی مجلس مورد تأکید قرار گرفته است.
متن فرمان مشروطه
جناب اشرف صدراعظم، از آنجا که حضرت باریتعالی جلشأنه، سررشته ترقی و سعادت ممالک محروسه ایران را به کف کفایت ما سپرده و شخص همایون ما را حافظ حقوق قاطبه اهالی و رعایای صدیق خودمان قرار داده؛ لهذا در این موقع که اراده همایون ما براین تعلق گرفت که برای رفاهیت و امنیت قاطبه اهالی ایران و تشیید مبانی دولت، اصلاحات مقننه به مرور در دوائر دولتی و مملکتی به موقع اجرا گذارده شود، چنان مصصم شدیم که مجلس شورای ملی از منتخبین شاهزادگان قاجاریه و علماء و اعیان و اشراف و ملاکین و تجار و اصناف به انتخاب طبقات مرقومه در دارالخلافه تهران تشکیل و تنظیم شود که در مهام امور دولتی و مملکتی و مصالح عامه مشاوره و مداقه لازمه را به عمل آورده به هیئت وزرای دولت خواه ما در اصلاحاتی که برای سعادت و خوشبختی ایران خواهد شد، اعانت و کمک لازم را بنماید و احتیاجات قاطبه اهالی مملکت به توسط شخص اول دولت به عرض برساند که به صحه همایونی موشح و به موقع اجرا گذارده شود. بدیهی است که به موجب این دستخط مبارک نظامنامه و ترتیبات این مجلس و اسباب و لوازم تشکیل آن را موافق تصویب و امضای منتخبین از این تاریخ معین و مهیا خواهد نمود که به صحه ملوکانه رسیده و بعونالله تعالی مجلس شورای ملی مرقوم که نگهبان عدل است افتتاح و به اصلاحات لازمه امور مملکت و اجراء قوانین شرع مقدس شروع نماید و نیز مقرر میداریم که سواد دستخط مبارک را اعلان و منتشر نمایند تا قاطبه اهالی از نیات حسنه ما که تماماً راجع به ترقی دولت و ملت ایران است کماینبغی، مطلع و مرفهالحال مشغول دعاگوئی دوام این دولت و این مجلس بیزوال باشند .
در قصر صاحبقرانیه به تاریخ چهاردهم جمادی الثانیه ۱۳۲۴ هجری در سال یازدهم سلطنت ما
از به توپ بستن مجلس تا تحصن در سفارت انگلیس
دو سال بعد، بعد از این که مجلس شورای ملی، در تیرماه 1287، به دستور محمدعلی شاه قاجار، توسط «ولادیمیر لیاخوف» (Vladimir Liakhov) (1869 – 1919)، فرمانده روسی بریگاد قزاق ایران و فرماندار نظامی تهران، به توپ بسته شد و به اصطلاح دوره «استبداد صغیر» در تاریخ ایران آغاز شد. مردم آزادیخواه به طرف سفارت انگلیس حرکت کردند و در آنجا تحصن نمودند. همان روز، گروهی از بازاریان با هدایت عدهای از وابستگان فرهنگی غرب (فراماسونها)، چادرهایی در باغ قلهک (محل سفارت) نصب شد و بساط دیگهای پلو برای پذیرایی از تحصنکنندگان برپا گشت.
روایت موسیو بازیل نیکیتین از تحصن
«موسیو بازیل نیکی تین» (Basil Nikitin) (۱۸۸۵- ۱۹۶۰)، عضو کنسولگری روسیه در رشت، تبریز و … دربارة این تحصن کلام جالبی دارد: «انقلابیون ایران، یعنی کسانی که بر ضد سلطنت استبدادی قاجار نهضت کرده بودند، موقتاً در این پارک پناهنده شده بودند و با دیگهای پلو پذیرایی میشدند و ماژور«S» (؟)، کارمند نظامی سفارت هم در میان پناهندگان میگردید و از آنها میپرسید: مگر شما مشروطه نمیخواهید؟ چنین نیست؟» (نیکی تین، 1356: 38)
روایت ضیاءالدین دری از شکلگیری اصطلاح مشروطه
از قول مرحوم «ضیاءالدین دری» (یکی از متحصنین در سفارت انگلیس) درباره تأثیر سفارت در تغییر این درخواست آمده است:
«.. تا این وقت (در تحصن) سخن از مشروطه در میان نبود و این کلمه را کسی نمیدانست. لفظ مشروطه را به مردم تهران، اهل سفارت القا کردند… یک روز طرف عصر، بنده با سه نفر از معممین درب سفارت ایستاده بودم. درشکه شارژ دافر سفارت از قلهک وارد شد. همین که درشکه به محاذات ما رسید، ایستاد. بعد خانم شارژ دافر (کاردار/ chargé d'affaire) از درشکه پیاده شد، با نهایت خندهرویی و تغمُّز (غمزه) به نزد ما آمد، گفت: آقایان! شما برای چه اینجا آمدهاید؟ یک نفر گفت: ما آمدهایم اینجا یک مجلس عدالت میخواهیم. (کاردار) گفت: نمیدانم مجلس عدالت چیست؟! گفت: شما حتماً مشروطه میخواهید. این اولین دفعه بود که ما لفظ مشروطه را از دهان خانم انگلیسی شنیدیم… بعد، طولی نکشید که شنیدیم یکی فریاد میکرد: ما میخواهیم! یکی فریاد میکرد: ما شُرطه میخواهیم. آخوندی فریاد کرد: بگویید آنچه را خانم گفت! ما مشروطه میخواهیم!»
جمعبندی روایت تاریخی مقاله
در واقع، نهضت مشروطه از آغاز، نام مشروطه بر خود نداشت و با عنوان نهضت عدالتخانه در پی برپایی نهاد یا ارگانی بود که در آن قانون شرع اجرا شده و حق مظلوم را از ظالم بستانند. خواسته اصلی متحصنین، اساساً برپایی بنیاد عدالتخانه و جاری ساختن قانون اسلام در مورد همه مردم بود. براساس اسناد تاریخی و مدارک معتبر، در آن تحصن هیچ سخن و درخواستی مبنی بر مشروطهخواهی یا مانند آن عنوان نشد. تصور غالب این است که عدالت خواهی مردم، با این ترفند انگلیسی به مشروطه طلبی تبدیل شد.
2 پاسخ