چهار مبحث بسیار مهم در علوم ادبی، وجود دارد که دانش کاربرد آن ها را مجموعاً «علم بیان» می نامند. این چهار مبحث عبارت اند از: تشبیه، کنایه، مجاز و استعاره.
جداسازی این چهار مبحث از دیگر مباحث متعدد در علوم و فنون ادبی، به دلیل یک وجه مشترک بسیار مهم در میان آن هاست؛ یعنی نابجایی معنایی؛ بدین صورت که در این چهار فن ادبی، واژه ها در غیر معنای اصلی خود استعمال می شوند. درواقع، هنگام بیان یک مطلب، ممکن است گوینده به دلایلی، از یک واژه در غیر معنای خودش استفاده کند؛ مثلاً به دلیل رازگویی و معماپردازی، طنزپردازی، خبر ناخوش و یا به ضرورت موسیقی سخن یا تنگنای کلام در سخن موزون؛ حتی برای شوخی و تفنن یا سلیقه و لذت شخصی!
زبان شناسان، نابجایی را یکی از سه ویژگی اصلی زبان می دانند؛ یعنی «نابجایی، زایایی و دوساختی بودن»
بدیهی است این معماپردازی و نابجایی معنایی، گاهی موجب عدم دریافت معنای سخن یا حداقل به چالش کشیده شدن ذهن شنونده یا خواننده می شود؛ و در صورت افراط، در انتقال پیام و ایجاد ارتباط صدمه می زند و گاهی نیز ممکن است موجب انحطاط و فروپاشی ساختار معنایی زبان گردد؛ اما به طور کلی، معما کارکرد جالب خودش را دارد؛ اغلب، ساختن و یافتن آن، موجب نشاط گوینده و شنونده می شود؛ هرچند گاهی نیز در صورت سختی دریافت یا ضعف در پرداخت، موجب ملال خاطر می گردد؛ به هر حال، طبیعت بشر با این بازی های معنایی، انسی دارد؛ حتی گاهی استفاده از آن ها در رمزنگاری ضرورت هم می یابد و اصولاً بخش عمده زیبایی سخن در همین بزنگاه ها است.
شواهد هم نشین (قرینه ها)
برای کشف یک معما، سرنخ ها یا همان قرائن و شواهد، مهم هستند. حل معمای معنای یک واژه نیز نیاز به سرنخ هایی دارد که معمولاً واژه هایی است که کنار واژه ی مورد نظر در یک جمله یا عبارت، اصطلاحاً «هم نشینی» یا «تقارن» دارند؛ مثلاً وقتی کسی می گوید: «یک لیوان به من بدهید. بخورم»، واژه «خوردن» سرنخ، شاهد یا قرینه ای است که می گوید: «منظور از لیوان، آب یا یک نوع نوشیدنی داخل لیوان باید باشد.» چون لیوان که خوردنی نیست؛ و در مقابل، واژه ی لیوان می گوید: «منظور از خوردن، نوشیدن باید باشد.»
ما در زندگی روزمره خود، از این نابجایی ها بسیار استفاده می کنیم و بعضی از آن ها آن قدر تکراری و عادی شده است که اصلاً متوجه نیستیم که مثل یک شاعر، هنرمندانه از فنون ادبی پیچیده ای استفاده می کنیم؛ مثل «زمین خوردن»، «صدا زدن»، «گوش دادن» و … این سه نمونه مثال، یک وجه مشترک نیز دارند؛ هر سه مصدر هستند؛ یعنی نام یک کاری هستند. اگر یک مصدر فعل دچار نابجایی معنایی شود، اصطلاحاً می گوییم معنای «کنایی» یافته است. «کنایه» یک عبارت فعلی است که در غیر معنای خودش به کار رفته باشد.
مثلاً وقتی حافظ می گوید: «عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها»، «افتادن مشکل» یک کنایه است؛ به معنی به وجود آمدن یک مشکل؛ زیرا مشکل چیزی نیست که از یک بلندی بیفتد! بدیدهی است که حافظ از این کنایه، به دلیل موسیقی شعر و ضرورت وزن استفاده کرده است.
مثال دیگر: در همان غزل وقتی حافظ می گوید: «نهان کی ماند آن رازی کزو سازند محفل ها»، «محفل ساختن»، به معنی برگزاری لذت بخش یک محفل و «انتشار یک راز» است که البته دیگر نمی توان بدان راز گفت؛ وگرنه، قصد شاعر این نیست که محل برگزاری یک محفل، ساخته و پرداخته شود.
رابطه خنده و کنایه
یکی از راه های کشف یک کنایه و معنای آن، این است که تصور کنید، واقعاً همان فعلی که بیان می شود، اجرا شود. اگر اجرای واقعی فعلی خنده دار نباشد، آن فعل، معنای کنایی ندارد؛ اما اگر موجب خنده شود، قطعاً در غیر معنای واقعی استفاده شده و کنایه است؛ مثلاً زمین خوردن را تصور کنید. خوردن زمین قطعاً خنده دار است؛ به همین خاطر قطعاً یک کنایه است و معانی مختلفی دارد؛ مثل افتادن ناگهانی روی زمین، ورشکستگی و عدم پیروزی یا تصاحب غیرقانونی زمین و …
یکی از شیوه های بسیار مهم در انواع طنزپردازی، استفاده از کنایه ها است؛ خصوصاً در طنزپردازی نمایشی؛ درواقع، لذت یک جُک یا فکاهه در فهم معنی کنایی نهفته در عبارات آن است؛ و اگر شنونده در فهم کنایه مشکل داشته باشد، به خنده نخواهد آمد؛ این، خود، یکی از شیوه های آزمایش سطح هوشی افراد است؛ به همین خاطر، طنزپردازان، افرادی با سطح هوشی بالایی هستند.
مجاز و استعاره
اگر واژه نابجا شده در معنی، فعل نباشد؛ یک اسم باشد، گوینده یا نویسنده از مجاز یا استعاره استفاده کرده است. مثلاً منظور حافظ از محفل، در همان مثال «محفل ساختن» جشن نیست؛ بلکه به طور کلی، هر دو سه نفری را نیز که گرد هم می آیند و درگوشی پچ پچ می کنند، شامل می شود. اینجا می گوییم که او از یک مجاز استفاده کرده است.
موضوع بررسی مجاز و استعاره را به طور مبسوط، این زمیان بگذار تا وقت دگر
