مقدمه؛ چرا زیارت اربعین اهمیت دارد؟
زیارت اربعین یکی از متون عمیق و معرفتآفرین شیعه است که در فرازهای آن، حقیقت قیام امام حسین(ع)، جایگاه اشک و عزاداری و باور به بازگشت اولیای الهی بیان میشود. این زیارت تنها یک متن عبادی نیست؛ بلکه مجموعهای از معارف اعتقادی، تاریخی و تربیتی را در خود جای داده است.
در این مقاله، دو تعبیر مهم از زیارت اربعین یعنی «قتیلالعبرات» و «بِإِیابِکُمْ مُوقِنٌ» بررسی میشود تا معنای عمیقتر این فرازها برای مخاطب روشن شود.
معنای قتیلالعبرات در زیارت اربعین
در بند آغازین زیارت اربعین میخوانیم: «السَّلامُ عَلَی أَسِیرِ الْکُرُباتِ وَقَتِیلِ الْعَبَراتِ». تعبیر «قتیلالعبرات» به معنای «کشته اشکها» است و میتوان آن را ترکیبی کنایی و ایهامی دانست.
دو برداشت از تعبیر قتیلالعبرات
- امام حسین(ع) کشته شد تا اشکها بر مظلومیت او جاری شود.
- اشکها و کینههای تاریخی، زمینه شهادت آن حضرت را فراهم کرد.
هر دو معنا، بخشی از حقیقت عاشورا را نشان میدهند؛ از یکسو شهادت امام حسین(ع) دلهای مؤمنان را شکسته و اشک را به نشانه محبت و وفاداری جاری کرده است و از سوی دیگر، دشمنیهای تاریخی با خاندان پیامبر(ص) به واقعه کربلا انجامید.
تفسیر علامه طباطبایی از قتیلالعبرات
علامه طباطبایی(ره) به هر دو برداشت از تعبیر قتیلالعبرات اشاره میکند. بر اساس توضیح ایشان، شهادت سیدالشهدا(ع) موجب شکستن دلهای اهل ایمان، شکلگیری رحمت و رقّت قلب و در نتیجه، تقرب انسان به خدا میشود.
برداشت دوم نیز به دشمنیها و انتقامجوییهای تاریخی اشاره دارد؛ دشمنیهایی که در دل مخالفان خاندان رسالت شکل گرفت و سرانجام به شهادت امام حسین(ع) انجامید.
امام حسین(ع) فرمود: «من کشته اشکم؛ هیچ مؤمنی مرا یاد نمیکند مگر آنکه اشک در چشمانش میآید.»
امالی صدوق، صفحه ۱۱۸
گریه بر امام حسین(ع)؛ یک رسانه زنده تاریخی
گریه بر سیدالشهدا(ع) تنها یک تأثر قلبی و احساسی نیست. این گریه در طول تاریخ، به رسانهای زنده، گویا و پویا تبدیل شده است؛ رسانهای که اهداف قیام امام حسین(ع)، حقیقت دین و ارزشهای متعالی اسلام را زنده نگه میدارد.
مجالس عزاداری، زیارت اربعین و یادکرد از کربلا، نسلهای مختلف را با پیام آزادگی، عدالتخواهی، ایستادگی در برابر ظلم و وفاداری به حق آشنا میکند.
که مرگ سرخ به از زندگی ننگین است
تأکید بر عقیده رجعت در زیارت اربعین
در فرازی دیگر از زیارت اربعین میخوانیم: «وَأَشْهَدُ أَنِّی بِکُمْ مُؤْمِنٌ وَبِإِیابِکُمْ مُوقِنٌ»؛ یعنی: «شهادت میدهم که من به شما ایمان دارم و به آمدن شما یقین دارم.»
منظور از یقین به «آمدن شما»، اعتقاد به رجعت است. رجعت در لغت به معنای بازگشت است و در روایات با تعبیر «الکَرّة» نیز بهکار رفته است.
رجعت چیست؟
بر پایه باور شیعه، گروهی از درگذشتگان پیش از قیامت دوباره زنده میشوند. بیشتر عالمان شیعه، رجعت را همزمان با قیام و ظهور حضرت مهدی(عج) میدانند. درباره چگونگی رجعت دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ برخی آن را بازگشت با بدن دنیوی و برخی با بدن مثالی دانستهاند.
با وجود اختلاف نظر در جزئیات، اصل رجعت از باورهای مطرح در منابع روایی شیعه است و آگاهی کامل از چگونگی آن، نزد خداوند و اولیای الهی قرار دارد.
چه کسانی در رجعت بازمیگردند؟
بر اساس برخی روایات، نخستین کسی که رجعت میکند، امام حسین(ع) است. همچنین در روایات از پیامبر اکرم(ص)، امام علی(ع)، دیگر امامان، مؤمنان، شهدا، اصحاب کهف، یوشع پیامبر، مؤمن آلفرعون و برخی زنان مؤمن مانند امایمن و سمیه یاد شده است.
در مقابل، گروهی از دشمنان اهلبیت(ع)، دشمنان پیامبران و منافقان نیز رجعت میکنند تا نتیجه اعمال خود را ببینند و عدالت الهی درباره آنان اجرا شود.
جمعبندی
زیارت اربعین، متنی سرشار از معارف عاشورایی و اعتقادی است. تعبیر قتیلالعبرات، پیوند عمیق میان شهادت امام حسین(ع)، اشک مؤمنان و ماندگاری پیام عاشورا را نشان میدهد. همچنین فراز مربوط به «ایاب» و بازگشت اهلبیت(ع)، بر باور رجعت تأکید میکند.
مطالعه دقیق زیارت اربعین میتواند شناخت ما را از اهداف قیام امام حسین(ع)، فرهنگ عزاداری و آینده وعدهدادهشده در اندیشه شیعه عمیقتر کند.